AMERICAN BEAUTY - Vanuit de feministische filmtheorie bekeken

(1999, Sam Mendes)

Het openingsshot van American Beauty toont een op bed liggende Jane Burnham die rechtstreeks in de camera kijkt. Deze camera is van haar vriendje Ricky Fitts. De kijker kijkt mee door de camera van Ricky. Jane is zich bewust van het feit dat ze gefilmd en bekeken wordt (later, als de scène terugkomt, ontdoet ze zich van haar kleren). De scopofilistische en exhibitionistische aard van de film komt direct tot uiting (Furby, 2006:23) – Jane is het object van de blik van Ricky en daarmee van de blik van de kijker.

Ricky bekijkt de wereld voortdurend door zijn camera, met vele voyeuristische blikken als gevolg. Angela Hayes ontpopt zich duidelijk tot de ‘femme fatale’ (O’Gorman, 2004:40), en wanneer ze verleidelijk in het zicht van de camera van Ricky begint te dansen, lijkt er wederom een exhibitionistische en voyeuristische situatie te ontstaan. Dit is echter niet het geval. De kijker volgt de blik van de camera, voorbij Angela, naar Jane. Ricky is geïntrigeerd door Jane, en niet geïnteresseerd in de aandachtsgeile Angela. Er ontstaat een moment waarin duidelijk wordt dat de vrouw zich niet hoeft te bekommeren om het bevredigen van de man. Ricky wil Jane leren kennen, zonder zich te laten leiden door de heersende norm over hoe vrouwen zich zouden moeten gedragen ten opzichte van mannen (zoals in deze situatie gerepresenteerd wordt door Angela).

Een andere exhibitionistische en voyeuristische scène tussen Ricky en Jane speelt zich af wanneer Jane de camera van Ricky overneemt. Jane filmt de naakte Ricky en de kijker kijkt mee over de schouder van Jane. Ricky is in levende lijve te zien, als ook op het monitortje van de camera en op de televisie (Furby, 2006:24). Ricky is het object van de blik van Jane, en van de kijker. Dit doorbreekt de stelling van Mulvey (1975:488) dat de vrouw dient als beeld, terwijl de man dient als kijker naar dit beeld. Hoe anders is dit binnen de andere verhaallijn, tussen Lester Burnham en Angela Hayes.

            

Angela wordt voor het eerst gevangen door de blik van Lester tijdens een cheerleader voorstelling. Lester fantaseert er direct op los en het wordt de kijker direct duidelijk dat er een seksuele spanning zal ontstaan tussen de twee. De kijker gluurt mee met de fantasie van Lester, wat het voyeurisme aanwakkert. Gedurende meerdere interacties tussen de twee stelt Angela zich steeds exhibitionistischer op. Ze geniet van de aandacht, die zowel door de blik van Lester als door de kijker aan haar wordt geschonken. De camera kijkt bijna voortdurend mee over de schouder van Lester naar Angela, waardoor de kijker een voyeur wordt (Mulvey, 1975:488, 491). De verleidelijke houding van Angela ten opzichte van de blik van de man houdt verband met de begrippen ‘masquerade’ en ‘femme fatale’ (Doane, 1982:66, 68-69). Angela pronkt met haar lichaam, waarmee ze er mede voor zorgt dat het leven van de familie Burnham een grote chaos wordt – met de uiteindelijke dood van Lester als gevolg. Opvallend hierbij is dat Angela tijdens de slotminuten van American Beauty haar culturele constructie van ‘femme fatale’ volledig laat varen. Ze geeft aan Lester toe dat ze nog maagd is – ze blijkt onzeker en bang (Hausmann, 2004:125). Lester ziet af van zijn seksuele fantasie en probeert Angela op haar gemak te stellen. De seksuele spanning en de obsessieve blik van Lester verdwijnen. Hiermee verdwijnt ook de blik van de kijker – voorheen met Lester meekijkend naar een seksueel object – nu neerkijkend op de situatie waarin een vader en een onzeker tienermeisje te zien zijn.

            

In zekere zin valt hieruit af te leiden dat de patriarchale orde wordt hersteld. Angela gebruikt in eerste instantie ‘masquerade’ en een culturele constructie van ‘femme fatale’ als wapen tegen de objectivering van de blik van de man. Uiteindelijk blijkt ze deze rol helemaal niet aan te kunnen – ze is geen ‘femme fatale’, ze is nog een maagd. Zodra Lester en de kijker hier achterkomen, sneuvelt het feministische wapen en zegeviert de blik van de man.

Referenties:

Doane, M. A. (1982). Film and the masquerade: Theorising the female spectator, 131-145; in: Thornham, S. Feminist film theory, a reader. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Freud, S. (1905). Three essays on the theory of sexuality (No. 57). New York: Basic Books.

Furby, J. (2006). Rhizomatic time and temporal poetics in American Beauty. Film Studies, 9, 22-28.

Hausmann, V. (2004). Envisioning the (w)hole world “Behind things”: Denying otherness in American Beauty. Camera Obscura 55, 19(1), 113-149.

Mendes, S. (Director) (1999). American Beauty [Motion Picture]. United States: DreamWorks Distribution.

Mulvey, L. (1975). Visual pleasure and narrative cinema, 58-69; in: Thornham, S. Feminist film theory, a reader. Edinburgh: Edinburgh University Press.

O’Gorman, M. (2004). American Beauty busted: Necromedia and domestic discipline. Substance #105, 33(3), 34-51.

Williams, L. (2008) Screening sex. Duke University Press.